60. KD = 18 սմ

61. AB = 480 սմ

62. AB = 8 սմ

63. CD = AD − AC = 18 − 3 = 15 սմ

64.

65.AC₁ = 15 + 7 = 22 սմ

66.4 + 16 = 20 սմ

Եղիշե Չարենցի «Մորս համար գազել» բանաստեղծության հիմնական թեման մայրական սերն ու կարոտն է բանաստեղծության մեջ հեղինակը հիշում է իր ծերացած մորը որի դեմքին երևում են կյանքի տարիներն ու խորշոմները մայրը նստած է տան առաջ կանաչ թթենու տակ և լուռ հիշում է անցած օրերը ինչպես նաև իր որդուն որը վաղուց հեռացել է և որի ճակատագրի մասին նա ոչինչ չգիտի մայրը մտահոգվում է թե որտեղ է նրա որդին արդյոք ողջ է թե ոչ և ինչ դժվարությունների միջով է անցել բանաստեղծության մեջ բազմիցս կրկնվում է «մայր իմ անուշ ու անգին» արտահայտությունը որը ընդգծում է որդու սերը հարգանքը և ջերմ վերաբերմունքը մոր նկատմամբ թթենին տան առաջ հիշողությունների և տան խորհրդանիշն է իսկ մոր արցունքները ցույց են տալիս նրա խոր ցավն ու անսահման կարոտը այսպիսով բանաստեղծությունը ներկայացնում է մոր կերպարը որպես սիրող հոգատար և միշտ սպասող մարդ և ցույց է տալիս որ մայրական սերը երբեք չի ավարտվում

Գաղափարը ցույց է տալիս, որ մայրական սերը անսահման է․ նույնիսկ տարիներ անց մայրը շարունակում է մտածել իր որդու մասին, անհանգստանալ նրա ճակատագրի համար և սպասել նրան։ Մոր կարոտը այնքան ուժեղ է, որ արտահայտվում է լուռ տխրությամբ և արցունքներով։

1 Ի՞նչ են ժառանգական փոփոխությունները։ Ինչո՞ւ են դրանք փոխանցվում ծնողներից սերունդներին։

Ժառանգական փոփոխությունները այն փոփոխություններն են, որոնք տեղի են ունենում գեներում կամ քրոմոսոմներում և կարող են փոխանցվել ծնողներից երեխաներին։ Դրանք փոխանցվում են, որովհետև գեները գտնվում են սեռական բջիջներում (ձվաբջիջ և սպերմատոզոիդ), որոնք մասնակցում են նոր օրգանիզմի առաջացմանը։

2 Ո՞րն է տարբերությունը ժառանգական և ոչ ժառանգական փոփոխությունների միջև։ Բերեք յուրաքանչյուրի մեկ օրինակ։ Ժառանգական փոփոխություններ – փոխանցվում են սերունդներին, քանի որ կապված են գեների հետ։ Օրինակ․ աչքերի գույնը կամ արյան խումբը։ Ոչ ժառանգական փոփոխություններ – առաջանում են կյանքի ընթացքում և չեն փոխանցվում երեխաներին։ Օրինակ․ արևից մաշկի մգանալը կամ մկանների զարգացումը սպորտից։

3 Ի՞նչ է մուտացիան։ Ինչպիսի՞ գործոններ կարող են առաջացնել մուտացիաներ (բերեք օրինակներ)։ Մուտացիաներ կարող են առաջացնել տարբեր գործոններ, օրինակ՝ ճառագայթում (ռենտգեն, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ), քիմիական նյութեր (թունավոր նյութեր, որոշ դեղեր), վիրուսներ։

4 Ինչպե՞ս կարող են շրջակա միջավայրի գործոնները ազդել ժառանգական փոփոխությունների առաջացման վրա։ Նշեք առնվազն երկու գործոն։ Շրջակա միջավայրի որոշ գործոններ կարող են վնասել ԴՆԹ-ն և առաջացնել մուտացիաներ։ Օրինակ՝ ճառագայթում (արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ), քիմիական աղտոտում (թունավոր նյութեր, ծխախոտի ծուխ)։

5 Ինչո՞ւ են ժառանգական փոփոխությունները կարևոր էվոլյուցիայի համար։ Ինչպե՞ս են դրանք նպաստում օրգանիզմների բազմազանությանը։ Ժառանգական փոփոխությունները կարևոր են էվոլյուցիայի համար, որովհետև ստեղծում են օրգանիզմների միջև տարբերություններ։ Այդ տարբերությունների շնորհիվ որոշ օրգանիզմներ ավելի լավ են հարմարվում միջավայրին և ավելի հեշտ են գոյատևում ու բազմանում։

Ամրապնդում ենք թեման։

1.Գտե՛ք տվյալների միջին թվաբանականը.

ա) 4, 9, 15, 2, 5

35։5=7

բ) 3, 11, 9, 14, 11, 10

58:6=29,3

գ) 3, 3, 8, 8, 8, 9,9

48:6=8

դ) 8, 8, 10, 11, 15, 15, 11

78/7

2. Գտե՛ք տվյալների մոդն ու լայնքը

ա) 8, 4, 5, 5, 5, 4, 1, 1, 4, 5,

Մոդ-5

Լայնք-7

բ)-2,-1,-2,-1,3,3,-1,3,

Մոդ-3

Լայնք-5

գ) 7, 7, 5, 2, 2, 7, 7, 10, 11, 11,

Մոդ-7

Լայնք-9

դ) 4, 4, -1, 3, 9, 9, 10,

Մոդ-չկա

Լայնք-11

3. Թվերը դասավորե՛ք աճման կարգով և գտե՛ք դրանց մեդիանը.

ա) 3, 3, 5, 1, 1, 2, 0, 6

0, 1,1,2,3,3,5,6

2․5

բ) 4, 4, 2, 1, 1, 5, 5, -2, -3

-3, -2, 1,1,2,4,4,5,5

2

գ)-6, 12, 3, 9, 19, 7, 3, 15, 0, 8

-6, 0, 3, 3,7, 8,9,15,19

7,5

դ) 2, -1, 4, 3, 3, -1, 5

-1, -1,2, 3,3,4,5

3

ե)-2, -4, 4, 0, -1, -4, 12, 9

-4,-4,-2,-1,0,4,9,12

-0,5

զ)-1, 6, 6, 15, 20, 0, -5, 20, -14:

-14,-5,-1 0,6,6, 15,20,20

6

4. Գրատախտակին գրված է 15 թիվ: Արմանը դրանք դասավորեց աճման կարգով և նշեց 8-րդ թիվը: Դավիթը դասավորեց նվազման կարգով և նշեց 8-րդ թիվը: Հնարավո՞ր է, որ նրանց նշած թվերը լինեն տարբեր:

Ոչ հնարավոր չի

5. Հայտնի է, որ 2, 2, 8, 5, 9, x, y բնական թվերի լայնքը 14 է, իսկ միջին թվաբանականը՝ 7. Գտե՛ք x, y թվերը:

16,7

6. Անին կիսամյակի ընթացքում անգլերենից ստացել է 8, 8, 7, 6, 6, 9, 8, 5, 7, 9:  Գտե՛ք Անիի գնահատականների մեդիանը և միջին թվաբանականը:

1. Ի՞նչ գույն ունեն ազնիվ գազերը։
   Դրանք անգույն են, սակայն էլեկտրական պարապման ժամանակ ազդեցությամբ ձեռք եբ բերում որոշակի գույներ։
   
2. Գազերի ո՞ր զույգն է համարվում իրական իներտ գազեր.
   ա) He և Ar, բ) Xe և Rn, գ) He և Ne, դ) Ne և Kr:
   
3. Հիմնականում ո՞ր հատկությունների շնորհիվ են ազնիվ գազերը
   ստացել լայն կիրառություն։

4. Թվարկի՛ր հելիումի կիրառության մի քանի ոլորտ։
5. Հաշվի՛ր արգոնի խտությունը (գ/լ):
6. Որտե՞ղ են կիրառվում ազնիվ գազերը՝ ապահովելով իներտ միջավայր։
7. Հաշվի՛ր 5,6 լ (ն. պ.) արգոնի զանգվածը (գ):
8. Քանի՞ լիտր նեոնի զանգվածը հավասար կլինի երկու լիտր արգոնի
   զանգվածին նույն պայմաններում:
9. Գազային խառնուրդում արգոնի յուրաքանչյուր ատոմին բաժին
   է ընկնում նեոնի երկու և հելիումի տասներեք ատոմ: Որքա՞ն է այդ
   խառնուրդի հարաբերական խտությունն ըստ ջրածնի:
10. Հելիումից ու անհայտ գազից բաղկացած խառնուրդի հարաբերական
    խտությունը, ըստ օդի, 0,1 է: Որքա՞ն է հելիումի ծավալային բաժինն (%)
    այդ խառնուրդում:

1.Ներկայացնել ոչ մետաղական տարրերի դիրքը ՊՀ-ում։

Ոչ մետաղական տարրերը Պարբերական համակարգի (ՊՀ) վերին աջ անկյունում են՝ բոր-աստատ գծից աջ (բացառությամբ ջրածնի և հելիումի), հիմնականում գլխավոր ենթախմբերում։ Դրանք հիմնականում զբաղեցնում են II-VII խմբերի վերին մասերը։

2.Թվարկիր հալոգենների ֆիզիկական հատկությունները։

Հալոգենները (F, Cl, Br, I, At) VIIA խմբի ոչ մետաղներ են, որոնք սովորական պայմաններում երկատոմ մոլեկուլներ են (գազ, հեղուկ, պինդ) և աչքի են ընկնում սուր հոտով, տոքսիկությամբ ու գունավորմամբ։

3.Ինչ բյուրեղավանդակ են առաջացնում Hal2 պարզ նյութերը պինդ վիճակում։ 

$$Պինդ վիճակում առաջացնում են մոլեկուլային բյուրեղավանդակներ։ 

4.Ինչ կիրառություն և կենսաբանական դեր ունեն քլորն ու յոդը։ 

Քլոր (Cl₂) Ջրի ախտահանում սպիտակեցնող նյութեր ՊՎՔ արտադրություն քիմիական արդյունաբերություն 

Յոդ (I₂) Վերքերի ախտահանում յոդացված աղ բժշկություն լաբորատոր անալիզներ

5.Ինչ ագրեգատային վիճակում է գտնվում F2 պարզ նյութը (ն.պ)։

F₂ (ֆտոր) պարզ նյութը նորմալ պայմաններում (ն. պ.) գտնվում է գազային ագրեգատային վիճակում։

6. Հետևյալներից ո՞րն է հալոգենների ընդհանուր հատկություն

ա) Լավ էլեկտրահաղորդիչ են

բ) Ունեն մետաղական փայլ

գ) Ուժեղ օքսիդիչներ են

դ) Պլաստիկ են

7.Հալոգենների մոլեկուլները

ա) միատոմ են

բ) երկատոմ են

գ) եռատոմ են

դ) բազմատոմ են

8. Հալոգենների ակտիվությունը խմբում վերևից ներքև

ա) մեծանում է

բ) փոքրանում է

գ) չի փոխվում

դ) սկզբում մեծանում, հետո փոքրանում

9.Որ շարքում են ներկայացված միայն ոչ մետաղներ

ա) Na, Mg, Al

բ) O, N, CI

գ) Fe, Cu, Zn

գ) K, Ca, Li

10.Հալոգենները պարբերական աղյուսակի ո՞ր խմբի տարրերն են

ա) I A

բ) II A

գ) VII A 

դ) VI A

1. Թեթև արդյունաբերություն

Այս ճյուղը վերջին տարիներին մեծ վերելք է ապրում՝ շնորհիվ տեղական ապրանքանիշերի զարգացման և արտահանման ծավալների մեծացման։

• Տեքստիլ և հագուստի արտադրություն: Հայաստանում գործում են բազմաթիվ կարի ֆաբրիկաներ, որոնք համագործակցում են եվրոպական հայտնի բրենդների հետ։
• Կոշիկի և կաշվե իրերի արտադրություն: Ավանդական ճյուղ է, որը վերականգնում է իր դիրքերը։

2. Շինանյութերի արդյունաբերություն

Հայաստանը հարուստ է բնական քարատեսակներով, ինչը հիմք է հանդիսանում այս ճյուղի զարգացման համար։

• Քարի մշակում: Տուֆի, բազալտի, գրանիտի և մարմարի արդյունահանում ու մշակում։
• Ցեմենտի արտադրություն: Հիմնական կենտրոններն են Հրազդանը և Արարատը։
• Ապակու և խեցեգործական իրերի արտադրություն:

3. Քիմիական արդյունաբերություն

Չնայած խորհրդային տարիների հզորությունների համեմատ ծավալները նվազել են, ճյուղը դեռ պահպանում է իր նշանակությունը։

• Դեղագործություն: Սա ամենաարագ աճող ենթաճյուղերից է։ Հայկական դեղամիջոցներն արտահանվում են բազմաթիվ երկրներ։
• Կենցաղային քիմիա և լաքեր: Լվացող միջոցների, ներկերի և էմալների արտադրություն։

4. Մեքենաշինություն և մետաղամշակում

Այս ճյուղը հիմնականում կենտրոնացած է փոքր և միջին ձեռնարկություններում։

• Էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերություն: Մալուխների, տրանսֆորմատորների և էլեկտրական սարքերի արտադրություն։
• Ճշգրիտ մեքենաշինություն: Ժամագործություն և օպտիկական սարքերի պատրաստում։

5. Ոսկերչություն և ադամանդագործություն

Հայաստանն ունի ոսկերչական հարուստ ավանդույթներ։

• Ադամանդի մշակում: Ներկրված հումքի հիման վրա թանկարժեք քարերի կտրվածքավորում և վերամշակում։
• Ոսկյա իրերի արտադրություն: Հայկական ոսկերչական իրերը մեծ պահանջարկ ունեն թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին շուկաներում։

Վերջին տարիներին Հայաստանում մեծ թափ է հավաքում նաև բարձր տեխնոլոգիաների (IT) ոլորտը, որը թեև դասական «ծանր» արդյունաբերություն չէ, սակայն դառնում է տնտեսության ամենաազդեցիկ ճյուղերից մեկը։

1)Գտե՛ք թվային տվյալների լայնքը, մոդն (եթե ունի) ու մեդիանը.
ա) 2, 2, 2, 5, 5, 8, 10

Լայնք = 10 − 2 = 8
Մոդ = 2
Մեդիան = 5

բ) -5, 4, 2, 6, 6, 8, 8, 8

Լայնք = 8 − (-5) = 13
Մոդ = 8

Մեդիան-6
գ)-105, 12, 12, 250, 233, 205, 12

Լայնք = 250 − (-105) = 355
Մոդ = 12
Մեդիան = 12
դ) -20, -120, 0, 15, 7, 7, 120, 500

Լայնք = 500 − (-120) = 620
Մոդ = 7

Մեդիան = 7

2)Հաշվե՛ք թվային տվյալների միջին թվաբանականն ու մեդիանը.
ա) 1, 3, 3, 5, 7
Միջին = (1+3+3+5+7)/5 = 19/5 = 3.8
Մեդիան = 3
բ) 5, 2, 1, -2, 7, -4
Միջին = (5+2+1-2+7-4)/6 = 9/6 = 1.5
Մեդիան = (1+2)/2 = 1.5
գ) 4,5,7,5,-8, 45
Մեդիան = (5+5)/2 = 5
դ) 2, 2, 8, 8, 8, 250, -120

Մեդիան = 8
ե) 1, 1, 1, 1, 5, 5, -6, -10

Միջին = (-10-6+1+1+1+1+5+5)/8 = -2/8 = -0.25
Մեդիան = (1+1)/2 = 1

3)Գտե՛ք թվային տվյալների միջինը, մոդը, մեդիանը և լայնքը.
ա) 0, 0, 5, 5, 10, 10, 10, 10, 10

Մոդ = 10
Մեդիան = 10
Լայնք = 10 − 0 = 10
բ) 1, 1, 2, 2, 2, 19, 20, 21
Միջին = 68/8 = 8.5
Մոդ = 2
Մեդիան = (2+2)/2 = 2
Լայնք = 21 − 1 = 20
գ)-6, 6, 0, -3, 3
Միջին = 0/5 = 0
Մոդ = չկա
Մեդիան = 0
Լայնք = 6 − (-6) = 12
դ) –10, 0, 0, 12, 13, 12, 12

Մոդ = 12
Մեդիան = 12
Լայնք = 13 − (-10) = 23

4)Գտե՛ք a-ի թվային արժեքը, եթե հայտնի է, որ a, 1, 1, 2, 2, 4 բնական թվերի՝
ա) մոդը 2 է

a = 2
բ)  միջինը 3 է

a = 8
գ) լայնքը 4 է

a = 5